میراث طوایف بلوچ

خاندان گیچکی بلوچ 

نویسنده و محقق: مرتضی سارانی

قسمت اول:
سرزمین مڪران در اوایل اسلام بدست خاندان مَلِڪ از قوم بلوچ بود اما در سال 60 ھ.ق با آمدن جلال خان بلوچ ہمہ چیز تغییر ڪرد و خاندان مَلِک از قدرت برڪنار شد و جلال خان جوان با طوایف ہم پیمانش بر مڪران حڪومت میڪرد اڪنون او را امیر جلال خان ناجے میگویند (ناجے= گویند جلال خان منطقہ مڪران را از دست مغول ہا گرفت و نجات دہندہ ملت بلوچ از ظلم مغول بود) حڪومت او با وفاتش خاتمہ یافت و نزاع برای جانشینے وی شروع شد ، سرداراران طوایف بلوچ در زمان زندہ بودن میر جلال خان ہمہ بہ پسر بزرگش میر رندخان چشم داشتند اما با وفات پدرش (جلال خان)؛ نامادری آنہا برادر ڪوچڪ ترشان(بہ نام میر ہوت خان) را بر تخت سلطنت مڪران نشاند و دروازہ ہای قلعہ را نیز بست سپس چہار برادر دیگر ہر ڪدام در یڪے از دروازہ ہای ورودی مجلس عزایی برای پدرشان گرفتند و برای خاتمہ دادن بہ نزاع بین خودشان ہر ڪدام بہ سویی رفتند و حڪام مناطق مختلفے شدند.(ہتورام-دکتر دشتی-دکتر حمید بلوچ-آخوندزادہ) پس گذشت چند نسل حڪومت خاندان میر ہوت خان (ایل ہوت) بہ پایان رسید و اما اینبار مجددا خاندان بزرگ مَلِک ہا بر مڪران چیرہ شدند و از حکام مشہور خاندان مَلِڪ میتوان بہ این خوانین اشارہ داشت: ملک سعید(سیدخان)- ملک تاج الدین-ملک بدر(بدر الدین)-ملک زاہد-ملک دینار-ملک جلال الدین-ملک مظفر-ملک کیچکو -ملک میرزا و... .
مدتی بعد حڪومت مَلِک ہا توسط گروہ دیگری بہ نام بلیدہ ایی ہا برڪنار شد (بلیدہ ایی =بریدہ ایی یا بولے دہے و... از طوایف بلوچ ساڪن مڪران بودند) پس یڪ دورہ نہ چندان طولانے گروہ دیگری در مڪران پا بہ عرصہ قدرت نہادند و اینبار خاندان گیچکے بر بلیدہ ایی پیروز شد و حڪومت مڪران بہ دست گیچکے ہا رسید،حڪایت این اتفاقات را از زبان جناب وزیر محمد صدیق خان آخوند زادہ (وزیر خان ڪلات) و ہمچنین لالہ ہتورام میخوانیم:
" قصہ ملڪ پنجگور و سائر مڪران اینچنین است ڪہ اولا ملڪ مذڪور از ہوت بود و بعد از آن مَلِک ہا و بعد از آن از بلیدہ یے و بعد از آن از گچکے شد"

قسمت دوم:
اما در مورد خاندان گچکے جناب آخوند زادہ در ڪتابش بہ زبان پارسے قدیم چنین مینویسد:
" گچکے ہا از ملک ہندوستان آمدند و قوم شان راج پوت بود ودر ڪوچہ(کوچہ =روستا) گچک (دہے در مڪران) مے آئند و مقدار چہل سوار بہم(باہم) بودند ڪہ از ہندوستان آمدند و یڪ روز ہمین ہا بہم تیر اندازی ڪمان میڪردند یڪ فقیر از آنجا گذر ڪرد و تیر یڪ گیچکے در پائے ہمین فقیر خورد و ہمین تیرانداز گیچکے گفت ڪہ تیر گیچکے ڪَش ڪردہ از پائے فقیر بدر نسازند (از پای فقیر بیرون نکنند) ڪہ تیر گیچکے میباشند بریدہ از جان فقیر بدر سازند (تیر را ببرند و باقی اش را در پای او رہا کنند) بعد از چند یوم زخم ہائے فقیر ڪہ درست شد روانہ گردیدہ در نزد مَلِڪ مرزا (ملک میرزا=حاکم کیچ مکران)نام پادشاہ کیچ حاضر بودہ استغاثہ (شکایت) خود نزد او برد،از آنجا ملک مرزا لشڪر بر قوم گچکے ہا فرستاد ڪہ تمام را بہ قتل رسانیدند دو پسر از گچکے ہا ماندند ڪہ بلوچان ہمین عذر در نزد لشڪر ملڪ مرزا نمودند ڪہ ہمین ہردو تہل(طفل) از ما بلوچان اند و از گچکے ہا نیستند بدین وجہ رہائے جان طفل ہا شد پس ہردو طفل ہا از آنجا روانہ شدہ بملڪ زہری(مح سڪونت خاندان زہری) آمدند و بعد از چند ایام ملڪ مرزا پادشاہ کیچ ہمین ہردو طفل ہا را طرف خود کیچ طلب فرمود و ملڪ گیچک را در عوض خون بہاہمین ہردو پسران[را]داد و بعد از ملک مرزا پسرش حاکم کیچ شد بعد از [او]نواسہ (نوہ) او کہ نام او را نیز ملک مرزا گذاشتہ بودند او ہم حاکم کیچ شد ؛ بو سعید (از سرداران عرب قحطانے)از ملک عرب آمدہ در ملک بلیدی نشستو ہمراہ مردم گچکے ہا مشورت نمود و یڪ اتفاق شدہ ڪہ ملك مرزا را بقتل رسانیم و مُلڪ(سرزمین) او را بہم چنان تقسیم نمایم و ملڪ ڪیچ از من بوسعید و ملڪ پنجگور از شما گچکے ہا ہمین سخن بہم عہد و وفا نمودہ و ملڪ مرزا را کشتہ و بہ عہد خود استوار شدند و گچکے ہا بعد از چند روز بہ بوسعید گفتند ڪہ مَلِک ہا گیچکے اند ڪہ است و ملڪ شعاب بار است و مایان حصہ در سد ملڪ را برابر بدہند(گیچکے ہا خواستار بودند تا از تقسیم اراضے ملڪ مرزا بہ گیچکے ہا بیشتر برسد و بہ بوسعید کم تر) و ہمین دعوی را ہمراہ بوسعید ،ہارسنگ نمود(ہارسنگ=مارسنگ از اجداد گیچکے ہا است) و بر ہمین دعوی رسد ڪہ ملڪ جنگ طرفین بر ملڪ ڪیچ واقع گردید(جنگ بین مارسنگ گیچکے و بوسعید عرب در ڪیچ رخ داد) و مارسنگ نام برادرزادہ جلب گچکے [است ڪہ]از دست بوسعید در ڪیچ مقتول شد و شہ قاسم نواسہ بوسعید عرب میباشند و ملڪ دینار بنسیرہ(نواسہ=نوہ) مارسنگ نام گچکے مے باشد ،پس ملڪ دینار[گیچکے ] بملڪ ڪیچ بطریق سپاہ گرت(پیادہ یا بعضا سوارہ) رفتہ و بداورہش دست فیض خود را دراز نمود و عالم ڪیچ باد متفق شد(مردم ڪیچ با او متحد شدند) و ملڪ ڪیچ را از شہ قاسم [بلیدیے]گرفت و ملڪ دینار برادر زادہ میرال داداست(میراله داد از سرداران گچکے بود) چنانچہ بے بے بانو دختر میر احمد(امیر احمدخان =خان ڪلات) و اول در خانہ میر ابراہیم نوشروانے بود و خود میر ابراہیم خدمت میراحمد در جنگ باروزئے ڪشتہ شدہ بود و میر اللہ داد گچکے (میرال داد) خواہرزادہ میرابراہیم نوشروانے بود و..."

جناب لالہ ہتورام در صفحہ 329 ڪتاب تاریخ بلوچستان و جناب دکتر حمید بلوچ در ڪتاب مڪران عہد قدیم سے عہد جدید تڪ ودر صفحہ 260 چنین میگویند:
" روزگاری سہ برادر بہ نامہای ماڑسنگھ -جگٹ سنگھ-چڑت سنگھ بر قوم راجپوت سرداری میڪردند نام پدرشان پہینا سنگھ بود و از ملڪ پنجاب 40 تن شدند و بہ ملڪ مڪران آمدند و بہ منطقہ گچک از توابع پنجگور ساڪن شدند و منطقہ پنجگور بدست مَلِک ہا بود و منطقہ ڪیچ بدست ہوت ہا و بلیدیے ہا بود و این اقوام ہمہ بلوچ و مسلمان بودند اگرچہ سردار راجپوت ہندو مذہب بود اما ہندی اصیل نبود ہمچنین تا آخر عمر مذہب خود را تغییر نداد لیڪن فرزندانش ہمہ مسلمان شدند و لقب شیخ را برگزیدند (لقب شے مخفف شیخ است) .
جناب دکتر شاہ محمد مری نیز بر بلوچ الاصل بودن گچکے ہا نظر دارد و میگوید گچکے ہا بہ چند خاندان مہم بلوچستان وصلت ڪردہ اند ڪہ عبارتند از: خانات ڪلات- جام لسبیلہ-مینگل ہا-نوشروانے ہا و...
ہمچنین ایشان در ادامہ نوشتہ ہای خود بیان دارند ڪہ خاندان گچکے دو شاخہ بزرگ و مہم دارد کہ عبارتند از: دینارزئے -عیسے زئے .

جناب دڪتر حمید بلوچ نیز مدت حڪومت دو خاندان بلیدیے و گچکے را بین سالہای 1550 میلادی تا 1757 میلادی ذڪر ڪردہ است.

قسمت سوم :حڪام مڪران از سلسہ گچڪے ہا:

1-سردار جلب خان گچڪے
2-سردار ماڑسنگھ گچڪے
3-سردار میر عیسے خان اول گچڪے
4-سردار میر اللہ داد خان گچڪے
5-سردار ملڪ دینار خان گچڪے
6-سردار میر عیسے خان دوم گچڪے
7-سردار میر شہ عمر خان اول گچڪے
8-سردار میر گاجے خان گچڪے
9-سردار میرڪرم شاہ خان گچڪے
10-سردار میر شہ بیگ خان گچڪے
11-سردار میر شڪراللہ خان گچڪے
12-سردار میر شہ محمدخان گچڪے
13-سردار میر بہائے خان اول گچڪے
14-سردار میر بہائے خان دوم گچڪے
15-سردار میرشہ عمر خان دوم گچڪے